Słowniczek pojęć


A
 

Antyklina
Geologicznie wypukła część fałdu, której wnętrze zbudowane jest ze skał starszych, na zewnątrz zaś (na tzw. skrzydłach) występują skały coraz młodsze. Zamknięciem antykliny jest peryklina

 

Archaik
Najstarszy eon w dziejach Ziemi, trwający około dwóch miliardów lat (od około 4,6 do 2,5 mld lat temu). Archaik dzieli się na cztery ery: eoarchaik, paleoarchaik, mezoarchaik i neoarchaik.

 

Azuryt
Minerał z gromady węglanów. Minerał pospolity, szeroko rozpowszechniony.
Nazwa pochodzi od perskiego lazhward oznaczającego barwę niebieską. Tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym, słupkowym. Najczęściej jest spotykany w skupieniach zbitych, ziemistych, ziarnistych, kulistych. Tworzy też naskorupienia i pseudomorfozy po innych minerałach miedzi. Jest kruchy, przeświecający, pod wpływem dwutlenku węgla przechodzi w malachit. Tworzy odmiany: burnit, chessylit, azurmalachit. się na cztery ery: eoarchaik, paleoarchaik, mezoarchaik i neoarchaik.


B

Baryt
Minerał z gromady siarczanów rozpowszechniony w żyłowych utworach hydrotermalnych niskich temperatur. Odznacza się dużym ciężarem właściwym (4,5 g/cm3). Używany jako składnik barytobetonu, do wyrobu gum, lakierów, w pirotechnice, w cukrownictwie i garbarstwie, jako składnik przedmiotów przeznaczonych do ochrony indywidualnej lub ogólnej przed szkodliwym działaniem biologicznym promieniowania X, np. jako dodatek do zaprawy murarskiej pomieszczeń i gabinetów rentgenologicznych.

 

Bentonit
Skała powstała z przeobrażenia tufów i tufitów, barwy białej, szarej, żółtawej lub brunatnej, dosyć krucha, monomineralna lub prawie monomineralna, zbudowana przede wszystkim z montmorillonitu, powstająca na skutek halmyrolizy, środowisko powstania ph 9-8. Charakteryzuje się dużą zdolnością do chłonięcia wody i pęcznienia, dlatego materiały na bazie bentonitu znajdują duże zastosowanie w ochronie środowiska przy tworzeniu barier, w płuczkach wiertniczych, przechwytywaniu zanieczyszczeń itp. Wykorzystywany również w budownictwie do produkcji tzw. zawiesiny bentonitowej, służącej m.in. do zabezpieczania ścian wąskich otworów przy wszelkiego rodzaju wierceniach,używa się go również jako składnika przy tworzeniu mas formierskich, jak również jest używany jako żwirek dla zwierząt.


C

Człowiek neandertalski
Neandertalczyk – wymarły przedstawiciel rodzaju Homo (człowiek), znany z plejstocenu (ok. 400 000 do ok. 24 500 lat temu), w zależności od autorów klasyfikowany jako podgatunek człowieka rozumnego – Homo sapiens neanderthalensis – lub odrębny od niego gatunek – Homo neanderthalensis.

 

Czwartorzęd 
Najmłodszy okres ery kenozoicznej, który zaczął się 2,588 mln lat temu z końcem neogenu i trwa do dziś. Dzieli się na: holocen od 11 700 lat temu do dziś; plejstocen od 2 588 000 do 11 700 lat temu.


D

Dewon
Czwarty okres ery paleozoicznej. Trwał około 57 milionów lat (od 416,0 ± 2,8 do 359,2 ± 2,5 mln lat temu). Dzieli się na trzy epoki: dewon wczesny, dewon środkowy i dewon późny.

 

Dolomit
Pospolity minerał wapnia i magnezu. Krystalizuje w układzie trygonalnym. Kolor bezbarwny, biały lub szarawy. Połysk szklisty. Stanowi główny składnik skał osadowych zwanych dolomitami. Domieszkowo występują w nich bituminy, kalcyt, minerały ilaste. Struktura ziarnista, zbita. Występuje również w wapieniach, marglach i opokach.

 

Dymarka
Dawny piec hutniczy, w którym przez redukcję tlenkowych rud żelaza za pomocą węgla drzewnego otrzymywano żelazo w postaci gąbczastej, zawierającej żużel. W początkowym okresie dymarki były wyłożonymi gliną zagłębieniami w ziemi (tzw. ogniska dymarskie), później piecami jednorazowego użytku, częściowo zagłębionymi w ziemi; po zakończeniu procesu część nadziemna była niszczona, część zagłębioną wraz z żużlem pozostawiano - pozostałości te stanowią dzisiaj cenne źródło informacji o ówczesnej metalurgii żelaza.

  Dymarki Świętokrzyskie w Nowej Słupi


E

Epoka Brązu
Jedna z epok prehistorii, następująca po epoce kamienia, a poprzedzająca epokę żelaza. Epoka ta ma zróżnicowane ramy czasowe, zależne od terenu występowania.Nazwa epoki pochodzi od używanych wówczas powszechnie narzędzi z nowo wprowadzonego surowca – brązu, czyli stopu miedzi z cyną. Główne dziedziny gospodarki w czasie tej epoki to rolnictwo, hodowla bydła oraz pasterstwo. Powstanie ośrodków wytwórczych, wymiany towarów (wynalazek wozu na kołach oraz statków na wiosła i żagle sprzyjał rozwojowi handlu dalekosiężnego), gromadzenia bogactw, w konsekwencji doprowadziły do wzrostu walk międzyplemiennych i międzypaństwowych
10. epoka żelaza - to w prehistorii okres dziejów ludzkości następujący po epoce brązu, w której żelazo stało się głównym surowcem w wytwarzaniu narzędzi. Ramy czasowe epoki żelaza są różne i uzależnione od stref geograficznych, zróżnicowania kulturowego i rozwoju społeczno-gospodarczego.

 

Ediakar
Ostatni okres neoproterozoiku; trwał od 630 do 542,0 mln lat temu. Ediakar jest młodszy od kriogenu, a starszy od kambru. Został on wprowadzony do tabeli stratygraficznej w 2004 roku, zastępując w niej wend (zwany także eokambr).

 

Ektas
Środkowy okres mezoproterozoiku; trwał od 1,4 do 1,2 mld lat temu. W czasie jego trwania żyły najstarsze znane organizmy wielokomórkowe i najstarsze znane rozmnażające się płciowo organizmy. Ektas jest młodszy od kalimu, a starszy od stenu.

 

Erozja
W geomorfologii, wszelkie oddziaływania czynników zewnętrznych na powierzchnię skorupy ziemskiej, których skutkiem jest powstanie wklęsłych form rzeźby terenu. Głównymi czynnikami sprawczymi erozji są oddziaływania cieków wodnych i wód opadowych.
 

Erozja eoliczna (wiatrowa)
Jest jedną z zewnętrznych sił rzeźbotwórczych. Podstawowe procesy erozji eolicznej to niszczenie, transportowanie i budowanie (akumulacja). Na działalność niszczącą erozji eolicznej składają się deflacja, czyli wywiewanie zwietrzałego materiału skalnego (w wyniku tego procesu powstają m.in. rynny deflacyjne, wanny deflacyjne, misy deflacyjne, wydmuszyska, ostańce deflacyjne, bruki deflacyjne), oraz korazja, czyli szlifowanie, ścieranie i żłobienie powierzchni skalnych przez piasek niesiony wiatrem (w wyniku tego procesu powstają m.in. wygłady eoliczne, bruzdy korazyjne, jardangi, graniaki wiatrowe, grzyby skalne, okapy skalne).


F

Fałd
Ciągła deformacja tektoniczna polegająca na wygięciu plastycznym warstw skalnych bez przerwania ich ciągłości, powstała na skutek fałdowania. Prosty, normalny, symetryczny fałd należy do rzadkości. Fałd składa się z dwu zasadniczych części: części wypukłej (antykliny) i części wklęsłej (synkliny, łęku). Części pośrednie pomiędzy łękiem a siodłem nazywają się skrzydłami fałdu.
Wyróżniamy różne typy fałdów:

  • fałdy stojące – fałdy zbudowane normalnie i symetrycznie o skrzydłach zapadających się pod prawie takim samym kątem w przeciwnych kierunkach na zewnątrz. Fałdy stojące są niesymetryczne, gdy kąty upadu skrzydeł są różne.
  • fałdy pochylone – fałdy o jednokierunkowym upadzie obu skrzydeł pod kątem 90-60°.
  • fałdy obalone – fałdy o jednokierunkowym upadzie obu skrzydeł pod kątem 60-30°.
  • fałdy przewalone
  • fałdy leżące – fałdy przy upadzie skrzydeł mniejszym niż 30°.

      Fałd obalony

 

Formy naciekowe
Powstają i rozrastają się w obrębie jaskiń u wylotu szczelin doprowadzających wodę opadową. Nacieki powstają następująco: woda opadowa, spływając szczeliną w głąb, rozpuszcza skały wapienne, więc w roztworze wodnym zawarty jest węglan wapnia. W chwili, gdy płynąca w szczelinie pod ciśnieniem woda znajdzie się u wylotu szczeliny, następuje wskutek dużej zmiany ciśnienia uwolnienie rozpuszczonego CO2 oraz strącenie dużej ilości węglanu wapnia (kalcytu) z roztworu wodnego. W ten sposób powstaje i narasta stalaktyt. Reszta węglanu wapnia wraz z kroplą wody odrywa się od stalaktytu i spada na dno jaskini, gdzie po wyparowaniu wody rośnie zbudowany z kalcytu stalagmit. W ten sposób od góry z prędkością około 1 mm/rok rośnie stalaktyt, a od dołu znacznie wolniej stalagmit, aż do połączenia się i utworzenia kolumny zwanej stalagnatem. Inne formy naciekowe to draperie stalaktytowe, rurki, grzybki, heliktyty.


G

Gagat
Bursztyn czarny, ambra czarna, odmiana węgla brunatnego, dająca się łatwo obrabiać i polerować.  Gagat wykorzystywany jest do wyrobu ozdób.

 

Galena  (galenit, błyszcz ołowiu)
Minerał z gromady siarczków. Jest minerałem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym, pod względem chemicznym jest to siarczek ołowiu(II).

 

Gąbki
Typ prymitywnych, beztkankowych zwierząt wyłącznie wodnych (najczęściej morskich), osiadłych, zwykle kolonijnych, o nieregularnym i najczęściej zmiennym kształcie. Gąbki należą do najstarszych organizmów wielokomórkowych – zbliżone do nich formy występowały już 1,8 mld lat temu. W zapisie kopalnym znane są ze skamieniałości prekambryjskich, datowanych na około 600 mln lat (gąbki krzemionkowe) oraz kambryjskich (gąbki pospolite i wapienne). Typ obejmuje około 9 tysięcy poznanych dotąd gatunków, z czego tylko 150 żyje w wodach słodkich.

 

Głowonogi
Gromada dwubocznie symetrycznych, morskich mięczaków o prostym rozwoju, nodze przekształconej w lejek, ramionach otaczających otwór gębowy, chitynowym dziobie i całkowicie zrośniętym płaszczu otaczającym organy wewnętrzne. Mają od 1 cm do ponad 20 m długości. Głowonogi są ewolucyjnie bardzo starą grupą – pojawiły się prawdopodobnie około 570 mln lat temu. Jest to najwyżej uorganizowana grupa mięczaków.

 

Gołoborze
Z natury bezleśne lub trudne do zalesienia grzbiety lub zbocza gór pokryte rumoszem skalnym. Powstaje w rezultacie wietrzenia twardych, zwięzłych skał, najczęściej w środowisku o dużych skokach temperatury. Termin gołoborze jest określeniem regionalnym (Góry Świętokrzyskie) i oznacza miejsce "gołe", bez "boru". Jednak według niektórych opracowań naukowych, termin ten stosuje się do wszystkich utworów tego typu, niezależnie od ich lokalizacji geograficznej. W terminologii geomorfologicznej używa się terminów: pole blokowe, morze blokowe, strumień blokowy, rzadziej rozwalisko, rumowisko skalne. Gołoborza świętokrzyskie powstały w wyniku wietrzenia późnokambryjskich piaskowców kwarcytowych w okresie czwartorzędu. Procesy te zachodziły w chłodnym klimacie jaki panował na obszarze Polski w plejstocenie. Głównym czynnikiem powstania gołoborzy były procesy mrozowe (zmiany temperatury – zamarzanie i rozmarzanie podłoża; zamarzanie wody w szczelinach i spękaniach ciosowych) powodujące rozpad blokowy skał.

Gołoborze na Łysej Górze


H

Hematyt
Żelaziak czerwony, Fe2O3, minerał, tlenek żelaza, jedna z najważniejszych rud żelaza. Grubokrystaliczne odmiany hematytu (błyszcz żelaza) mają barwę żelazistoczarną lub stalowoszarą, z silnym połyskiem metalicznym. Odmiany hematytu zbite, skrytokrystaliczne (żelaziak czerwony) mają barwę matową, ciemnoczerwoną.


I

Iłowiec
Rodzaj niezłupkowaconej skały osadowej w postaci skonsolidowanego iłu.

 

Inwersja rzeźby
Odwrócenie ukształtowania powierzchni ziemi w stosunku do jego budowy tektonicznej, tzn. powstawanie dolin w miejscu wypukłych struktur tektonicznych: antyklin lub zrębów oraz grzbietów w miejscu wklęsłych struktur: synklin lub rowów tektonicznych. Jest to efekt długotrwałego rozwoju rzeźby terenu, w czasie którego następowało powstawanie powierzchni zrównania i odsłonięcie mniej odpornych warstw skalnych budujących wypukłe struktury tektoniczne. Później następowały procesy wietrzenia, uwarunkowane różną odpornością skał na niszczenie i skutkiem tego powstanie nowej rzeźby terenu.


 

J

Jura
Drugi okres ery mezozoicznej. Trwała od 208 do 145 milionów lat temu. Nazwa pochodzi od gór Jura leżących we Francji i Szwajcarii.


K

Kambr
Pierwszy okres ery paleozoicznej. Trwał około 54 milionów lat (od 542,0 ± 1,0 do 488,3 ± 1,7 milionów lat temu). Kambr jest młodszy od ediakaru (neoproterozoik) a starszy od ordowiku. Dzieli się na cztery epoki: terrenew, epoka 2, epoka 3 oraz furong.

 

Kalcyt
Szpat wapienny, CaCO3, występująca powszechnie w przyrodzie najtrwalsza krystaliczna postać węglanu wapnia. Może być bezbarwny lub w zależności od domieszek dawać odmiany barwne żółte, różowe lub szare. Składnik wielu skał osadowych (wapieni, margli) oraz metamorficznych (marmurów).Wykorzystywany jest głównie w przemyśle ceramicznym i szklarskim

 

Kalim
Najstarszy okres mezoproterozoiku; trwał od 1,6 do 1,4 mld lat temu. W tym czasie (ok. 1,5 mld lat temu) rozpadł się najstarszy (hipotetyczny) superkontynent Kolumbia. Kalim jest młodszy od stateru, a starszy od ektasu.

 

 

Karbon
Piąty okres ery paleozoicznej. Trwał od 359,2 ± 2,5 do 299,0 ± 0,8 milionów lat temu. Karbon dzieli się na dwie epoki: missisip i pensylwan.

 

Kreda
Ostatni okres ery mezozoicznej, trwający około 80 milionów lat (od 145,5 ± 4,0 do 65,5 ± 0,3 mln lat temu). Kreda dzieli się na dwie epoki: wczesną kredę i późną kredę.

 

Kenozoik
Era kenozoiczna, kenozoik to era, która rozpoczęła się ok. 65 mln lat temu (od wymierania kredowego) i trwa do dziś. Era kenozoiczna bywa czasem określana mianem ery ssaków, owadów lub ery roślin kwiatowych, bowiem te grupy przeszły w niej równie intensywny rozwój ewolucyjny.

 

Kolumna naciekowa inaczej stalagnat
Naciek jaskiniowy w formie kolumny, słupa itp., łączący strop jaskini krasowej z jej spągiem. Powstaje on w efekcie równoczesnego rozwoju stalaktytu idącego od stropu i stalagmitu na dnie jaskini, który tworzy się z wytrącania węglanu wapnia z wody kapiącej z tego stalaktytu. Odpowiednio długi rozrost obu form leżących na jednej osi prowadzi do ich połączenia i wykształcenia stalagnatu.

 

Koralowce czteropromienne, rugozy
Grupa paleozoicznych koralowców kolonijnych (kolonie masywne lub gałązkowe) albo osobniczych. Osobnicze mają kształt rogu lub cylindryczny. We wczesnym stadium rozwojowym powstają trzy pary septów. Pierwsza para to septum główne. Kolejno tworzą się następne dwie pary. Trzy pary septów dzielą kielich koralowca na sześć komór. Jednak dalsze septa tworzą się tylko w czterech komorach. Dlatego nazywa się je koralowcami czteropromiennymi. Rugozy znane są od ordowiku do późnego permu. Swój rozkwit osiągnęły w dewonie i wczesnym karbonie. Miały duże znaczenie skałotwórcze, stanowią ważny składnik dewońskich i karbońskich wapieni rafowych.

 

Kowelin
Minerał z gromady siarczków. Rozpowszechniony, ale występujący w niewielkich ilościach. Nazwa pochodzi od nazwiska włoskiego mineraloga, N. Covellego, który odkrył ten minerał w produktach ekshalacji Wezuwiusza. Minerał wtórny procesów hydrotermalnych, hipergenicznych. Niekiedy stanowi produkt ekshalacji wulkanicznych (fumarola). Występuje w towarzystwie chalkozynu, bornitu, pirytu, enargitu, chalkopirytu. Tworzy naloty na minerałach zawierających miedź.

 

Kras (procesy krasowe, krasowienie)
Procesy rozpuszczania skał przez wody powierzchniowe i podziemne, jeden z rodzajów wietrzenia chemicznego. Krasowieniu podlegają skały krasowiejące: przede wszystkim wapienie, a także dolomity, margle, gips, anhydryt, halit (potocznie sól kamienna).  Mianem krasu określa się również formy powierzchni Ziemi powstałe w wyniku powyższych procesów, a także obszar, na jakim te procesy i formy występują. Szczegółowo zjawiskiem krasu zajmuje się krasologia

 

Kriogen
Środkowy okres neoproterozoiku; trwał od 850 do 630 mln lat temu. Kriogen jest młodszy od tonu, a starszy od ediakaru. Nazwa tego okresu pochodzi od zlodowacenia, które w tym czasie pokryło całą Ziemię

 

Krzemień pasiasty
Ozdobna odmiana krzemienia odznaczająca się koncentrycznym, mniej lub bardziej regularnym ułożeniem ciemnych i jasnych smug lub warstewek, często tworzących bardzo atrakcyjny wzór. Popularnie nazywany także polskim diamentem. Na świecie znane jest tylko jedno miejsce występowania krzemienia pasiastego – we wschodniej części województwa świętokrzyskiego na północ i wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego. Wydobywany już w neolicie i wczesnej epoce brązu w Krzemionkach koło Ostrowca Świętokrzyskiego – używany był do wyrobu siekierek o znaczeniu magicznym i obrzędowym. Swoim usłojeniem przypomina wzburzoną wodę, a krzesany jeden o drugi miota iskry. Jego składnikami są opal i chalcedon. Krzemień pasiasty posiada trzy najważniejsze cechy kamienia jubilerskiego: rzadkość występowania, dekoracyjność i odpowiednią twardość.

Krzemień pasiasty z okolic Ostrowca Świętokrzyskiego


L

Lądolód
Gruba warstwa lodu przykrywająca wielki obszar ziemi; występuje na Antarktydzie i Grenlandii. W Polsce występował podczas zlodowaceń plejstoceńskich.

 

Less
Pylasta skała osadowa pochodzenia eolicznego. W lessach dominuje frakcja aleurytowa (0,05-0,02 mm) złożona przede wszystkim z kwarcu z domieszką skaleni, węglanów, rzadziej innych minerałów. Zróżnicowanie wielkości ziaren w skałach jest bardzo małe, jest to więc skała dobrze wysortowana. Zazwyczaj bezstrukturalna, dość porowata. Barwa przeważnie żółtawoszara.
Less jest skłonny do osiadania pod wpływem zawilgocenia względnie dodatkowego obciążenia. W stanie suchym wykazuje skłonności do pękania i tworzenia pionowych obrywisk, które zanikają, gdy less jest wilgotny i nasycony wodą.

 

Liliowce
Zwierzęta należące do typu szkarłupni. Liliowce są zbudowane z łodygi, ramion i kielicha. W kielichu mieszczą się podstawowe narządy ciała. Pośrodku kielicha położony jest otwór gębowy, zaś odbyt znajduje się na szczycie rurki odbytowej, lub obok otworu gębowego. Z boku kielicha wyrasta pięć ramion, które mogą rozgałęziać się na większą ich liczbę. Na każdym z nich są nóżki ambulakralne, które wraz z ramionami tworzą sieć służącą do chwytania drobnych organizmów. Ramiona wzmacniane są płytkami branchialnymi. Część liliowców posiada łodygę, przytwierdzającą je do podłoża. Łodyga składa się z okrągłych lub wielokątnych członów. Jest ona unerwiona i umięśniona, dzięki czemu może się poruszać. Większość współczesnych liliowców jest bezłodygowa. Dziś istnieje około 100 rodzajów liliowców, żyjących głównie w głębokich wodach. Liliowce są wyłącznie zwierzętami morskimi i mogą występować w znacznym przedziale głębokości, od bardzo płytkomorskich środowisk (dzisiejsze wolnożyjące komatulidy) do głębokomorskich ( dzisiejsze cyrtokrynidy, które znajdywane są nawet poniżej 1000 m).


Ł

Ławica skalna
Warstwa lub zespół warstw wchodzących w skład skały osadowej (niekiedy również innych skał), o zbliżonych cechach, a szczególnie wyraźnie wyróżniających się od warstw sąsiednich. Ławica jest wyraźnie oddzielona od góry i dołu równoległymi płaszczyznami. Różni się od pozostałych barwą lub odmienną strukturą. Najczęściej pojęcie ławica dotyczy w geologii skał zwięzłych, niemniej spotyka się także jej stosowanie do skał luźnych

 

Łupek
Dość niejednoznaczne pojęcie opisujące grupę skał, wykazujących dobrą łupkowatość (złupkowacenie). Najczęściej określenie to dotyczy skał metamorficznych (łupek metamorficzny lub też łupek krystaliczny), lecz jest także powszechnie stosowane do skał osadowych o podobnym wyglądzie (łupek osadowy).


M

Malachit
Minerał z gromady węglanów. Należy do minerałów pospolitych, szeroko rozpowszechnionych na Ziemi. Nazwa pochodzi od greckiego malache (malwa) i malakos = miękki – aluzja do zielonej barwy minerału i jego niewielkiej twardości. Bardzo rzadko tworzy kryształy o pokroju słupkowym, igiełkowym lub włosowym; często występują zbliźniaczenia. Występuje w skupieniach zbitych, ziemistych, nerkowatych, groniastych tworzy naskorupienia i naloty, impregnacje i pseudomorfozy po azurycie, kuprycie, kalcycie, cerusycie. Malachit występuje zwykle w postaci ciemnobrunatnych (czarnych) nacieków lub skupień nerkowatych. Jest kruchy, przeświecający. Często wykazuje budowę pasiastą, wstęgową lub słojową. Tworzy zbite mieszaniny mineralne z azurytem – azurmalachit; chryzokolą, turkusem, pseudomalachitem – ejlatyt. Barwi płomień na zielono.

 

Margle
Skała osadowa, zwykle szara; składa się z węglanów (wapnia lub magnezu) i minerałów ilastych, używany do wyrobu cementu, także jako nawóz mineralny (sztuczny), ma słaby, nieprzyjemny zapach. Dobrze reaguje z kwasem solnym (HCl), pozostawiając błotnistą plamkę. W technologii ceramiki często marglem określane okruchy węglanów powyżej 0,5 mm występujące w surowcach ilastych.

 

Marmur chęciński
Uzyskiwano w wyniku obróbki wapieni, szczególnie dewońskich. Do I połowy XIX wieku Chęciny zaliczały się do najważniejszych ośrodków produkcji marmuru. Chęcińskie wapienie charakteryzują się wielobarwnością. Najbardziej atrakcyjną i dekoracyjną ich odmianę wydobywano w łomach Zelejowej. Wapienie te posiadają wysokie parametry, dlatego mogą być cięte, polerowane i szlifowane.

 

Mezozoik
Era która rozpoczęła się od wielkiego wymierania pod koniec permu, a skończyła zagładą wielkich gadów, pod koniec kredy (patrz tabelka), znanego jako wymieranie kredowe. Era mezozoiczna trwała dwa razy krócej niż paleozoiczna, bo tylko 170 milionów lat. Dzieli się ją na trzy okresy: trias, jurę i kredę.

 

Mezoproterozoik
Druga era proterozoiku, trwająca od 1,6 do 1,0 mld lat temu. Dzieli się na 3 okresy: kalim, ektas i sten.


N

Neogen
Młodszy okres ery kenozoicznej trwający od 23,03 do 2,588 mln lat temu. Dzieli się na: pliocen od 5 332 000 do 2 588 000 lat temu, miocen od 23,03 mln do 5 332 000 lat temu.
 

Neolit
Końcowy okres epoki kamienia (poprzedzający epokę brązu). Jego charakterystyczne cechy to uprawa roślin i hodowla zwierząt oraz stałe osady. Proces ten nazwano "rewolucją neolityczną". W neolicie rozwijały się też nowe techniki obróbki kamienia, takie jak gładzenie powierzchni i wiercenie otworów. Nazwa epoki wprowadzona przez Johna Lubbocka w 1865 roku.

 

Neoproterozoik
Ostatnia era proterozoiku, trwająca 458 milionów lat (od 1000 do 542,0 mln lat temu). Neoproterozoik jest młodszy od mezoproterozoiku a starszy od paleozoiku. Dzieli się na trzy okresy: ton, kriogen i ediakar.

 

Nunatak
Wzgórze, szczyt wznoszący się nad powierzchnię lądolodu i otoczony zewsząd przez pokrywę lodową. Przykładem nunataku na terenie Polski była, w czasie zlodowacenia południowopolskiego, góra Ślęża a także wyższe szczyty Gór Świętokrzyskich, na których rozwijało się wietrzenie mrozowe, dając w efekcie dzisiejsze gołoborza.


O

Okap skalny
Rodzaj przewieszki, która jest odchylona od pionu pod kątem ok. 90 stopni, tak, że wspinacz ma nad głową poziomy fragment skały. Określenie to jest najczęściej używane w odniesieniu do daszków na tyle małych, że można sięgnąć do ich krawędzi ze ściany dochodzącej do przełamania okapu. W przypadku większej partii skały o tak dużym przewieszeniu nazywa się je dachem. Okapami nazywane są też płytkie zagłębienia w zboczach dolin i ścianach skalnych, przypominające zaczątkowe formy jaskiń.

 

Okres glacjalny inaczej glacjał lub zlodowacenie
To okres, w czasie którego znaczne obszary Ziemi pokryte są lądolodem. W historii Ziemi okresy lodowcowe występowały kilkukrotnie, również obecnie znajdujemy się w takim okresie, potocznie zwanym epoką lodowcową. Prawdopodobnie w każdym z wielkich zlodowaceń następowały po sobie regularne okresy lodowcowe, w których lód zajmował większe obszary (glacjały) oraz przejściowe okresy, w których lądolód cofał się, ale nie zanikał (interglacjały, obecnie).

 

Ordowik
Drugi okres ery paleozoicznej. Trwał około 45 milionów lat (od 488,3 ± 1,7 do 443,7 ± 1,5 milionów lat temu). Ordowik dzieli się na trzy epoki: ordowik wczesny, ordowik środkowy i ordowik późny.

 

Orogeneza (ruchy orogeniczne, górotwórczość, ruchy górotwórcze, fałdowanie)
Powstawanie gór z przyczyn tektonicznych. Współcześnie uważa się, że powstawanie gór zachodzi na granicach płyt tektonicznych, gdy w strefie kontaktu naprężenia prowadzą do wyniesienia jednych bloków skalnych ponad inne (jako fałdy lub uskoki), lub gdy zachodzą intensywne procesy magmatyczne – powstające wtedy góry mają charakter wulkaniczny. Przez lata przyjmowano, że prekursorem łańcucha górskiego jest geosynklina, czyli zagłębienie terenu gromadzące osady, które zostają następnie ściśnięte i wypiętrzone. Dziś odchodzi się od tego prostego obrazu w kierunku złożonej klasyfikacji możliwych warunków orogenez, wśród których tylko niektóre pasują do założeń dawnej teorii geosynkliny. Niektóre istotne aspekty związane ze współczesnymi wynikami geologii poruszone są również w artykułach: geosynklina, terran.

 

Orosir
jeden z okresów paleoproterozoiku; trwał od 2,05 do 1,8 mld lat temu. W tym czasie dochodziło do intensywnych ruchów górotwórczych na praktycznie całej powierzchni Ziemi. Być może w tym czasie atmosfera ziemska wzbogaciła się w tlen (katastrofa tlenowa) w wyniku fotosyntezy przeprowadzanej przez sinice. Przypuszcza się, że w okresie orosiru (ok. 2023 mln lat temu) w Ziemię uderzyła wielka asteroida, tworząc krater Vredefort (południowa Afryka) – największy krater uderzeniowy na Ziemi. Orosir jest młodszy od riaku, a starszy od stateru.


P

Paleolit
Jedna z epok prahistorii. Najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też starszą epoką kamienia. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce).
Paleolit dzieli się na:

  • paleolit dolny - (ok. 2-2,5 mln lat - ok. 120 tys. lat temu),
  • paleolit środkowy - (ok. 350 lub 300 tys. - ok. 40 tys. lat temu),
  • paleolit górny - (ok. 40 tys. - ok. 14 tys. lat p.n.e.),
  • paleolit późny - (ok. 14 tys. lat temu - 8 tys. lat p.n.e.).

 

Paleoproterozoik
To pierwsza z trzech er proterozoiku, trwała od 2,5 mld do 1,6 mld lat temu. W czasie paleoproterozoiku doszło do pierwszej stabilizacji kontynentów.

 

Paleozoik
Najstarsza era fanerozoiku, trwająca około 291 milionów lat (od 542,0 ± 1,0 do 251,0 ± 0,4 mln lat temu). Paleozoik dzieli się na sześć okresów: kambr, ordowik, sylur, dewon, karbon i perm. Nieformalnie paleozoik czasami jest dzielony na starszy paleozoik (obejmujący kambr, ordowik i sylur) oraz młodszy paleozoik (obejmujący dewon, karbon i perm).

 

Paleogen
Według podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych w 2004 r. paleogen jest to starszy okres ery kenozoicznej trwający od 65,5 ± 0,3 mln do 23 ± 0,3 mln lat temu. dzieli się na: oligocen 33,9 ± 0,1 do 23 mln lat temu; eocen 55,8 ± 0,2 do 33,9 ± 0,1 mln lat temu; paleocen 65,5 ± 0,3 do 55,8 ± 0,2 mln lat temu

 

Perm
Szósty i ostatni okres ery paleozoicznej, trwający około 48 milionów lat (od 299,0 ± 0,8 do 251,0 ± 0,4 mln lat temu). Perm jest młodszy od karbonu a starszy od triasu. Dzieli się na trzy epoki: cisural, gwadalup i loping.

 

Perły jaskiniowe
Rodzaj pizoidów, będących formami krasu podziemnego, powstającymi na dnie jaskini w zagłębieniach wypełnionych wodą pozostającą w ruchu. Luźno spoczywające na dnie zagłębienia wodnego w jaskini ziarna obtaczane są przez wytrącony węglan wapnia, w wyniku czego tworzą się wapienne kulki o różnej średnicy, których powierzchnia jest chropowata – pizoidy. Natomiast przy burzliwych ruchach wód jeziorka powstają podobne do pizoidów perły o powierzchni gładkiej i często błyszczącej. Materiał stanowiący ośrodek koncentracji może być różny, np. ziarna piasku lub okruchy wapienne.

 

Piryt
Minerał żelaza z gromady siarczków, nadsiarczek żelaza(II), FeS2. Nazwa pochodzi od gr. pyr = ogień oraz pyrites = iskrzący, gdyż minerał ten iskrzy się pod wpływem uderzeń krzesiwa (krzemienia, twardego metalu). Występuje niemal we wszystkich typach skał. Tworzy kryształy izometryczne przyjmujące najczęściej postać sześcianów, ośmiościanów, dwunastościanów pentagonalnych (pięciokątnych). Na ścianach kryształów często są widoczne wyraźne zbrużdżenia. Czasami tworzy charakterystyczne bliźniaki zwane "krzyżami żelaznymi". Występuje też w skupieniach zbitych, ziarnistych, skorupowych, kulistych i groniastych. Obok markasytu jest odmianą poliformiczną siarczku żelaza. Ze względu na podobieństwo barwą do złota, nazywane bywa "złotem głupców".

 

Pizoidy
Kuliste ziarna skalne o średnicy powyżej 2 mm. Powstają one wskutek chemicznego wytrącania się minerałów w postaci koncentrycznych lamin wokół okruchowego jądra. Pizoidy wapienne tworzą się najczęściej jako osad wód gorących źródeł, także wód podziemnych w jaskiniach (perły jaskiniowe). Pizoidy wchodzą w skład skał osadowych zwanych pizolitami.

 

Plejstocen
Epoka, która wraz z holocenem stanowi okres czwartorzędu, który jest formalnie trzecim okresem w erze kenozoicznej. Trwał od 2,588 mln lat temu (obejmując piętro gelas, dawniej zaliczane do pliocenu) do początku holocenu 11700 lat temu. Plejstocen nieformalnie nazywany jest też epoką lodowcową, lub epoką lodową, w której olbrzymie lodowce kontynentalne (lądolody) pokryły wielką część Europy, łącznie z Polską, a także inne obszary strefy umiarkowanej, a więc zachodnią Syberię, Amerykę Północną, Grenlandię, Tybet, Ziemię Ognistą, Argentynę, Tasmanię. Dyluwium to dawna nazwa plejstocenu, używana w czasach, kiedy polodowcowe osady uważano za ślad biblijnego potopu.

 

Pole eksploatacyjne
Jest to część złoża przeznaczona do wybierania określonym systemem eksploatacji mająca w przybliżeniu kształt prostokątny o wymiarach zróżnicowanych zależnych od systemu eksploatacji.

 

Polewy jaskiniowe
Forma nacieków jaskiniowych pokrywająca duże powierzchnie ścian i dna korytarzy. W obrębie namuliska tworzy często kilka warstw, których grubość przekracza niejednokrotnie kilka metrów. Na polewach tworzą się często, w zależności od stopnia nachylenia powierzchni, żebra lub formy nacieku kaskadowego. W miejscach o mniejszym nachyleniu ściany powstają misy zwane polami ryżowymi, a w bardziej stromych partiach naciek wełnisty.

 

Procesy metamorficzne
Jest to zespół procesów prowadzących do zmiany skał, tekstury, struktury, składu mineralnego oraz chemicznego. Typowym środowiskiem metamorfizmu jest wnętrze skorupy ziemskiej, może on wystąpić również na powierzchni Ziemi. Należy mieć jednak na uwadze, że metamorfizmem nazywamy tylko przemiany zachodzące w stanie stałym.


R

Ramienionogi (brachiopody)
Typ drobnych morskich bezkręgowców, podobnych z wyglądu do małży. W zapisie kopalnym znane są z wczesnego kambru. Ramienionogi są osiadłymi, dennymi filtratorami. Ich ciało składa się z części miękkiej otoczonej dwiema skorupkami: brzuszną i grzbietową. Zwierzęta te przymocowują się do podłoża za pomocą umieszczonej w tylnej części ciała nogi lub – w przypadku niektórych gatunków pozbawionych tej części ciała – przy pomocy brzusznej skorupki. Za sterowanie skorupkami odpowiedzialny jest złożony system mięśni. System mięśniowy szczególnie rozbudowany jest w przedniej części ciała, gdzie służy również do poruszania otaczającymi otwór gębowy czułkami.

 

Riak
Jeden z okresów paleoproterozoiku; trwał od 2,3 do 2,05 mld lat temu. Prawdopodobnie w tym czasie pojawiły się pierwsze eukarionty. Riak jest młodszy od sideru, a starszy od orosiru.

 

Rogowiec
to skała krzemionkowa tworząca warstwice. Skała osadowa pochodzenia chemicznego, występująca w postaci warstw o niewielkiej grubości. Rogowiec zbudowany jest z krzemionki o strukturze bezpostaciowej lub skrytokrystalicznej - najczęściej w postaci chalcedonu. Zwięzły i twardy, o barwie szarej lub brunatnej. W Polsce występuje głównie na obszarze Karpat fliszowych, lokalnie w Górach Świętokrzyskich i innych miejscach w masywach skał osadowych przedczwartorzędowych. Stosowany jako surowiec do produkcji materiałów ogniotrwałych.

 

Różanka zelejowska
Kalcyt o niepowtarzalnym wzorze wydobywany w rejonie Góry Zalejowej. Biały i różowy kalcyt zabarwiony wiśniowym hematytem z zielonkawymi i niebieskimi wpryskami minerałów miedzi, stwarzał  niepowtarzalną kolorystykę. Eksploatacja różanki trwała do roku 1954 a z ostatnich uzyskanych z tego odsłonięcia bloków skalnych, wykonano okładziny kolumn znajdujących się w muzeum w Państwowym Instytucie Geologicznym w Kielcach.

 

Ruchy górotwórcze - orogeneza
Wielkoskalowe ruchy skorupy ziemskiej prowadzące do powstania gór, stanowiące część cyklu orogenicznego. W efekcie orogenezy następuje sfałdowanie osadów w obrębie geosynklin oraz ich wypiętrzenie w postaci łańcuchów gór fałdowych, czemu towarzyszą powszechnie procesy magmatyzmu i metamorfizmu. Na "usztywnionych", nie podlegających fałdowaniu fragmentach skorupy ziemskiej (tzw. kratonach) orogeneza powoduje powstawanie pionowych przemieszczeń, wzdłuż linii uskoków, tworzących często góry zrębowe. W historii Ziemi wyróżnia się cztery główne orogenezy: prekambryjskie, kaledońską, hercyńską oraz alpejską. W każdej z nich wydziela się szereg faz górotwórczych o zwiększonym nasileniu ruchów górotwórczych, występujących tylko na niektórych obszarach Ziemi.

 

Ryby pancerne
Gromada kopalnych ryb. Żyły od późnego syluru do samego końca dewonu (od 420 do 360 milionów lat temu). Razem z rybami fałdopłetwymi zaliczane do najstarszych reprezentantów ryb. Miały chrzęstny szkielet osiowy oraz strunę grzbietową. Głowę oraz większą część tułowia osłaniał silny pancerz złożony z dużych płyt (stąd pochodzi ich nazwa). Płyty, które otaczały otwór gębowy, były uzbrojone w duże i ostre zęby, które jednak nie były homologiczne z zębami kręgowców. Specyficzną cechą tej grupy zwierząt był staw łączący czaszkę z pancerzem tułowia.


S

Stater
Najmłodszy okres paleoproterozoiku; trwał od 1,8 do 1,6 mld lat temu. W tym czasie trwał proces formowania się skorupy ziemskiej (kratonów) i powstał najstarszy (hipotetyczny) superkontynent Kolumbia. Stater jest młodszy od orosiru, a starszy od kalimu.

 

Sten
Najmłodszy okres mezoproterozoiku; trwał od 1200 do 1000 mln lat temu. Sten jest młodszy od ektasu, a starszy od tonu. W czasie trwania stenu formował się superkontynent Rodinia.

 

Schronisko skalne
Rodzaj niewielkiej, płytkiej jaskini o dostępie światła dziennego.

 

Sider
Najstarszy okres paleoproterozoiku i proterozoiku; trwał od 2,5 do 2,3 mld lat temu. Sider jest młodszy od neoarchaiku, a starszy od riaku. Nazwa tego okresu pochodzi od powstałych w tym czasie rud żelaza.

 

Sinice
Gromada organizmów samożywnych, dawniej uznawanych za rośliny, według nowszej taksonomii zaliczanych do Procaryota (prokarioty, królestwo bakterii).
Nazwa tradycyjna Cyanophyta (końcówka -phyta – roślina), stosowana w taksonomii wcześniejszej, kładzie nacisk na te właściwości, które upodabniają sinice do organizmów roślinnych – zdolność do tlenowej fotosyntezy oraz obecność chlorofilu. To podobieństwo jest o tyle naturalne, że chloroplasty roślin powstały w wyniku endosymbiozy z sinicami – są po prostu uwstecznionymi sinicami.

 

Stalagmity
Naciek jaskiniowy, grawitacyjny osiągający duże rozmiary. Może występować w postaci słupa, stożka, guza itp. Narasta od dna jaskini krasowej ku górze wskutek wytrącania się węglanu wapnia z kapiącej ze stropu wody – w przypadku jaskini lodowej – jej zamarzania. Stalagmitowi odpowiada zazwyczaj stalaktyt w stropie jaskini, w wyniku ich połączenia powstaje kolumna zwana stalagnatem.

 

Stalaktyty
Sopleniec, nawis – grawitacyjny naciek jaskiniowy mający zazwyczaj kształt wydłużonego, odwróconego stożka (sopla), narastającego od stropu jaskini krasowej ku jej spągowi.
Inicjalną formą stalaktytu są tak zwane rurki naciekowe (makarony). Ze zwisających ze skały kropli wytrąca się osad węglanu wapnia, który wraz z upływem czasu nabiera kształtu cienkich rurek. Sącząca się wewnątrz wąskim kanalikiem woda powoduje wzdłużne narastanie nacieku. Jeśli dojdzie do zatkania kanalika, woda znajduje sobie nowe ujście i spływając po powierzchni stalaktytu, buduje jego nowe warstwy.

Jaskinia Raj

 

Stromatoporoidy
Grupa gąbek pospolitych (Demospongiae). Były bardzo powszechnymi organizmami w morzach paleozoiku, występowały od późnego ordowiku do wczesnego karbonu. Są to najczęściej kopułowate lub bochenkowate ciała, o mikrostrukturze, na którą składają się poziome warstewki (laminy, zgrupowane w makroskopowe latylaminy), pionowe pile, astrorizy i montikule.

 

Sylur
Trzeci okres ery paleozoicznej, trwający około 28 milionów lat (od 443,7 ± 1,5 do 416,0 ± 2,8 milionów lat temu). Sylur dzieli się na cztery epoki: landower, wenlok, ludlow i przydol.

 

Synklina
Wklęsła część fałdu - w jądrze synkliny znajdują się warstwy najmłodsze, a na zewnątrz (na tzw. skrzydłach) najstarsze.

 

Sztolnia
Wyrobisko korytarzowe, o małym przekroju poprzecznym, drążone w górotworze ze zbocza góry, poziomo lub pod niewielkim wzniosem w głąb góry do złóż kopaliny użytecznej.

 

Szyb górniczy
Wyrobisko górnicze pochyłe lub najczęściej pionowe o przekroju poprzecznym powyżej 4 m i znacznej głębokości, prowadzące z powierzchni terenu do położonego w głębi ziemi złoża kopaliny użytecznej. Szyby służą do udostępnienia złoża oraz są głównymi wyrobiskami komunikacyjnymi i wentylacyjnymi kopalni.


T

Tetrapod
Grupa kręgowców obejmująca płazy, gady, ptaki i ssaki. W 1989 roku Jacques Gauthier i współpracownicy zdefiniowali nazwę Tetrapoda jako odnoszącą się do grupy koronowej, czyli obejmującej ostatniego wspólnego przodka grup Lissamphibia oraz owodniowców i wszystkich jego potomków, jednak niektórzy naukowcy rozszerzają znaczenie tego terminu na klad obejmujący wszystkie kręgowce mające kończyny z palcami. Według panującego konsensusu tetrapody wyodrębniły się z przedstawicieli grupy Tetrapodomorpha, takich jak Eusthenopteron, Panderichthys czy Tiktaalik, we wczesnym dewonie, prawdopodobnie w słodkowodnym lub słonawym środowisku w odpowiedzi na modyfikacje ekosystemów lądowych i nadwodnych, związane z intensywnym rozwojem roślinności. Najstarsze odnalezione skamieniałości ciał tetrapodów ocenia się na późny fran, jednak liczące około 395 mln lat odciski stóp odkryte w morskich osadach w Zachełmiu w Górach Świętokrzyskich są od nich starsze o około 18 milionów lat i mają około 10 milionów lat więcej niż najstarsze znane pozostałości przedstawicieli Elpistostegidae – domniemanych przodków tetrapodów – co sugeruje, że przekształcenie ryb w czworonogi miało miejsce znacznie wcześniej niż powszechnie uważano, a pierwsze tetrapody żyły w odmiennych ekosystemach. Pierwsze analizy przeprowadzone po odkryciu zachełmiańskich tropów sugerują, że czworonogi powstały we wczesnym dewonie, w emsie, około 403 mln lat temu. Dokładne ustalenie czasu wyewoluowania tetrapodów jest jednak trudne ze względu na niejasną pozycję filogenetyczną zwierząt, które pozostawiły ślady z Zachełmia – jeśli były one bazalnymi czworonogami, grupa ta mogła powstać około 399 mln lat temu, natomiast jeśli były one bliżej spokrewnione z grupą koronową, wówczas szacowany czas wyewoluowania pierwszych przedstawicieli Tetrapoda wynosiłby około 414 mln lat temu.


Ślady tetrapoda w Kamieniołomie Zachełmie
 

Ton
Najstarszy okres neoproterozoiku; trwał od 1000 do 850 mln lat temu. Ton jest młodszy od stenu, a starszy od kriogenu. Rozpoczęły się w nim procesy prowadzące do rozpadu superkontynentu Rodinia.

 

Trias
Najstarszy okres ery mezozoicznej. Trwał od 251 do około 200 milionów lat temu. Dzieli się na trzy epoki:późny trias,środkowy trias, wczesny trias.

 

Trylobity
Gromada wymarłych morskich stawonogów o owalnym i spłaszczonym grzbietobrzusznie ciele, z wyraźnie wyróżnioną częścią głowową, tułowiową i ogonową. Od strony grzbietu przykryte wapiennym pancerzem. Dwie głębokie bruzdy wzdłuż dłuższej osi ciała dzielą optycznie jego powierzchnię na trzy płaty (stąd nazwa gromady). Pojawiły się w połowie wczesnego kambru, a wymarły z końcem permu.


U

Uskok
Struktura tektoniczna powstała w wyniku rozerwania mas skalnych i przemieszczenia ich wzdłuż powstałej powierzchni (lub wąskiej strefy zniszczenia), zwanej powierzchnią uskoku (lub strefą uskokową). Uskokom mogą towarzyszyć inne struktury tektoniczne (przyuskokowe podgięcia warstw, fałdy, fleksury). Z uskokami związane jest powstawanie zrębów i zapadlisk (np. rowów tektonicznych). W Polsce jednym z aktywnych uskoków tektonicznych jest uskok kłodnicki.


W

Wapienie
Skały osadowe składające się z węglanu wapnia (CaCO3), zwykle w postaci kalcytu. Mogą zawierać także domieszki: dolomitu, kwarcu, glaukonitu, pirytu lub minerałów ilastych. Barwa najczęściej biała, żółtawa, szara, niekiedy czerwonawa, różowa, zielonkawa lub brunatna. Ze względu na wielkość ziaren wapiennych budujących skałę rozróżnia się: wapienie mikrytowe (drobnoziarniste) - złożone z bardzo drobnoziarnistych agregatów (do kilku tysięcznych mm) i wapienie sparytowe (gruboziarniste) - zawierające stosunkowo duże kryształy węglanu wapnia (widzialne makroskopowo). Ze względu na pochodzenie wyróżnia się wapienie: organogeniczne i nieorganiczne (pochodzenia chemicznego). Wapienie organogeniczne powstają w wyniku nagromadzenia się dużych ilości węglanowych szkieletów gąbek, koralowców i mszywiołów, często tworzących swoiste struktury, tzw. rafy (wapienie rafowe, wapienie gąbkowe), szczątków szkarłupni - głównie liliowców (wapienie krynoidowe, wapienie trochitowe), skorup i muszli otwornic, małżów, ślimaków, ramienionogów lub głowonogów - często tworzących tzw. zlep muszlowy (muszlowiec), a także przy udziale glonów (stromatolity). Wapienie nieorganiczne tworzą się w wyniku chemicznego wytrącania się węglanu wapnia z wody morskiej (wapienie oolitowe, oolity) lub wód źródlanych (martwica). Wskutek małej odporności wapieni na procesy krasowienia powstają malownicze formy rzeźby krasowej, m.in.: wywierzyska, lejki krasowe, uwały, jaskinie, żłobki krasowe.

 

Warstwowanie (skał)
To cecha skał osadowych polegająca na występowaniu w nich warstw; rozróżnia się skały warstwowane i nie warstwowane; wyróżnia się liczne rodzaje warstwowania powstające w wyniku procesów sedymentacji.


Z

Zlepieniec  zygmuntowski
Zlepieniec powstały podczas wkraczania (transgresji) morza cechsztyńskiego w Górach Świętokrzyskich. Skład jego otoczaków jest zależny od typów skał występujących w podłożu, na które wkraczało morze permskie. Przeważają w nim: w okolicach Kielc – wapienie, dolomity dewońskie, rogowce; w rejonie Łysogór – kwarcyty kambryjskie; spoiwo jest wapnisto-detrytyczne.